معرفی مهمان:
چهره ماندگار زبان و ادب فارسی استاد دکتر حسن انوری. استاد بزرگ زبان فارسی دهم اسفند ماه. ماه یک هزار و سیصد و دوازده در تکاب آذربایجان. به دنیا آمد
تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش به پایان برد. پس از آن در هفده سالگی معلم مدرسه محمدیه در تکاپ شد. همزمان تحصیلات متوسطه را نیز دنبال کرد و سپس. با شرکت در امتحانات متفرقه دیپلم متوسطه گرفت. در سال یک هزار و سیصد و سی و هفت در رشته لیسانس ادبیات فارسی دانشگاه تبریز. پذیرفته شد پس از پایان دوره لیسانس. تحت تعلیم استادان برجسته دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز در اولین دوره لیسانس ادبیات فارسی. در دانشگاه تهران پذیرفته شد. فوق لیسانس را در سال یک هزار و سیصد و چهل و شش و دکتره ادبیات فارسی را در سال یک هزار و سیصد و پنجاه. در دانشگاه تهران به اتمام رساند.
رساله ی دکتری او درباره ی اصطلاحات دیوانی. در دوره غزنوی و سلجوقی بود. در فاصله بین سال های دهه یک هزار و سیصد و پنجاه تا اوایل دهه یک هزار و سیصد و هشتاد. اوج فعالیت های پژوهشی و علمی او بود همزمان در پروژه های فرهنگ نویسی پژوهش های ادبی. و مطالعات زبان شناسی تطبیقی نقد ادبی. فعالیت داشت وی در پژوهش های خود به بررسی تاثیرپذیری زبان فارسی از زبان های عربی و ترکی پرداخت. پرداخت و به ویژه. در زمینه نحوه ورود واژگان عربی به فارسی و تغییرات معنایی و نحوی آنها تحقیقات. مفصلی انجام داد این مطالعات. به درک بهتر روند واژه سازی و تغییرات آوایی و نحوی در. فارسی معاصر کمک کرد. از جمله مهمترین نتایج پژوهش های او تاکید بر حفظ هویت دستوری زبان فارسی. در برابر تاثیرات خارجی بود و نشان داد که چگونه ساختار دستوری فارسی در طول تاریخ. علی رغم تاثیر از زبان های دیگر توانسته است. انسجام و استقلال خود را. حفظ کند وی از سال یک هزار و سیصد و هشتاد و دو عضو پیوسته شورای عالی فرهنگستان زبان و ادب فارسی. یک هزار و سیصد و هشتاد و چهار عضو شورای عالی علمی دایره المعارف بزرگ اسلامیست. همچنین سال های بسیاری را با موسسه لغت نامه دهخدا نیز. همکاری داشته است از کتاب های اوست کلک خیال انگیز رزمنامه رستم و اسفندیار. برای کودکان و نوجوانان فرهنگ فشرده سخن گزیده غزلیات سعدی. غمنامه رستم و سهراب فرهنگ امثال سخن فرهنگ درست نویسی. سخن فرهنگ کنایات سخن گزیده قصاید سعدی بلاغت بدیع و بیان. گزیده بوستان سعدی نسیم عطرگردان و فرهنگ کودکان سخن. مجموعه هشت جلدی فرهنگ بزرگ سخن در طول هشت سال به سرپرستی ایشان. از ده ها نویسنده پژوهشگر مشاور ویراستار مترجم و غیره گردآوری شده است.
مجری: خیلی خوش آمدید آقای دکتر اگر دوست دارید سلام علیکی با بینندگان ما بفرمایید.
دکتر حسن انوری: من به تمام ایرانیان. که سخن مرا می شنوند سلام می گویم و برای. تک تک ایرانیان سلامت صحت آرزو می کنند. امیدوارم که در زندگی موفق باشند و برای. ساختن ایران فکر کنند که چه باید کرد و ان کار را بکنند.
مجری: ایشالا که همیشه خوب باشین به طلوع ماه خیلی خوش آمدید.
دکتر حسن انوری: لطف دارید آقای ارجمند قربان شما آرزو داشتم شما رو از نزدیک ببینم. یک محقق بزرگ زبان من سرزمین من فرهنگ من ادبیات من خیلی ممنون تشکر قربان شما.
مجری: اگر اجازه بدید میدونم که نور یه ذره اذیتتون میکنه و این عینک رو برای این زدین که از آسیب نور یه ذره در امان باشه. ولی خیلی هم بهتره خیلی خوشتیپ شدید الان و این عینک شما خیلی کار کردید برای زبان فارسی. ادبیات فارسی و فرهنگ فارسی و فرهنگ ایران زمین یک سوال خیلی بنیادی دارم از شما. اهمیت حفظ زبان فارسی در چیه برای چیه زبان فارسی.
دکتر حسن انوری: از جهات مختلف مهمه و برای ما ارزش ذاتی داره. اولین اهمیت زبان فارسی در این است که ایران. رو که دارای قومیت های مختلف است و هر قومیتی هم. زبان خاصی داره مثلا آذربایجان زبان ترکی گیلان زبان گیلان. کردستان زبان کردی لرستان زبان لری بلوچستان زبان. بلوچی ولی اینها را چه چیزی به هم مربوط میکنه زبان فارسیه وقتی که. یک آذربایجانی به یک کردی میرسه به زبان فارسی سخن. می گویند علاوه بر این در این اقلیت های زبانی زبان. فارسی زبان نوشتاری و زبان محلی زبان گفتاریه. توضیح بدهم ببینید مثال بزنم من بارها دیدم در تبریز که بقال. که جنس می فروشه با مشتری به زبان ترکی حرف میزنه ولی تا وقتی که. که میخواد اون رو یادداشت کنه به فارسی یادداشت میکنه بله. من در تبریز درس می خواندم به پدرم که نامه می نوشتم به فارسی می نوشتم به ترکیه. می نوشتم بنابراین زبان. فارسی در آذربایجان در کردستان در گیلان زبان نوشتاری است و. زبان محلی یعنی مثلا زبان گیلکی زبان تخاطب و زبان. گفتگو هست وقتی که با هم حرف میزنند به گیلکی حرف می زنند ولی تا وقتی که می خوان چیزی بنویسند. به فارسی می نویسند بنابراین در این اقلیت های زبانی دو تا زبان ما داریم. داریم یکی فارسی که جنبه نوشتاری داره یکی زبان محلی که زبان. تخاطب و گفتگو گویش
مجری: بله بسیار عالی چه تفسیر زیبایی برای منم حرف شما بسیار. نو بود در این زمینه خب از زبان فارسی بگوید
دکتر حسن انوری: عرض می کردم که اولین اهمیتش در همینه که گفتم که این اقلیت. زبانی رو متحد کرده دومین اهمیت زبان فارسی. در این است که در این زبان شاهکارهای مهم جهانی به وجود. اومده که در اغلب زبان ها همچین چیزی نیست. فقط مثلا در زبان یونانی ایلیاد هومل به وجود اومده در زبان انگلیسی. آثار شیخ صفی در زبان ایتالیایی کمدی الهی به وجود اومده. در فارسی شاهنامه به وجود اومده اینها مهمترین آثار. شبیه نوع بشره نه تنها ما ایران و یک نفر به نام جویل ویزل. این چهار تا رو با هم مقایسه کرده و گفته که این چهار اثر. یعنی شاهنامه ایاد هومر کمیته الهی مجموعه آثار شکسپیر. چهار اثر یادگار شکوهمند نبوغ بشری است. خیلی جالبه و جالبه که از هر کدوم از این زبان ها یک جمله انتخاب کرده. از شاهنامه توانا بود هر که دانا بود از مجموعه آثار. شکسپیر. یا نبودن مسیله این است از هومر. این جمله رو انتخاب کرده من. نیرومندترینم هر کس باور ندارد بیازماید این سخن زیوس. خدایان در اساطیر یونانه و. کمدی الهی این جمله رو انتخاب کرده که. هر کس وارد می شود دست از هر امیدی بشوید این کجاست. که در کمدی الهی به. دروازه دوزخ میرسه میبینه که در سردر دوزخ این جمله. نوشته اند هر کس که وارد می شود دست از هر امیدی بشوید نماد. و نماینده یاس مطلق. در دوزخ مسیحیت و پایان حالی که در مثلا جهنم و دوزخ. ما که مسلمان هستیم اینقدر ناامیدی وجود نداره بسیار ممنونم.
مجری: آقای دکتر بسیار ممنونم حالا سوال بعدی من اینه. شما فکر می کنید چه چیزایی تهدید می کنه زبان فارسی رو این از یک طرف. و نقش زبان فارسی در حفظ و نشر معارف اسلامی چیه چه خدمتی به. معارف اسلامی و به خصوص شیعی کرده در ایران ؟
دکتر حسن انوری: اول به نظر من. نقش زبان فارسی در این است که. هویت ایرانی رو تقویت کرده و پایدار کرده یک لحظه. فکر کنید که اگر زبان فارسی نبود در این. محدوده جغرافیایی که ایران نامیده می شود و دارای قومیت های مختلف. و هر قومیتی زبانی برای خود دارد اگر زبان فارسی نبود هویت ایرانی. چه شکلی داشت در واقع خیلی مشکل فکر کنید اینه که. زبان فارسی به هویت ایرانی در واقع قوت داده. به وجود آورده هویت ایرانی از زبان فارسی در واقع مایه می گیرد. گیرد اما اینکه زبان فارسی در زمینه فرهنگ و معارف. چه نقشی داشته طبعا معلومه که آثار فراوانی که در. در زمینه عرفان اسلامی و در زمینه حماسه در زبان. فارسی به وجود اومده در مثلا مثنوی مولوی یک اثر. اسلامی است و میشه گفت که یک حماسه عرفانی است. که در زبان فارسی به وجود اومده نظیر مثنوی رو شما در زبان های دیگر. ندارید همینطور غزلیات مولانا این غزلیات در واقع یک نقش. است که بشر در گوش افلاک خوانده است. اینکه زبان فارسی از جهات مختلف دارای اهمیت است. مذهب خواهیم در شیعه چه تاثیری گذاشته آقای دکتر من در این زمینه مطالعه ای ندارم. حرفی بزنم چندان معتبر نخواهد بود این باید از کسانی پرسید که در این زمینه. همه مطالعه کردند.
مجری: بسیار ممنونم حالا از فرهنگستان زبان فارسی و ادب فارسی و نقش اون در حفظ زبان. زبان فارسی بگیم فرهنگستان چه نقشی داشته در این زمینه
دکتر حسن انوری: فرهنگستان تعداد زیادی. واضح وضع کرده. بعضی از آنها جا افتاده و امروز جز زبان فارسیه. به تعدادی. ولی به علل خاص جا نیفتاد فراموش شدن مثلا بالابر برای. آسانسور جا نیفتاده ولی خیلی چیزهای دیگر هست. جا افتاده است که دیگه یکی دوتا نیست من بخواهم بگم.
مجری: خب از وضعیت و ضرورت آموزش زبان فارسی در مقاطع مختلف مخصوصا در. و دانشگاه ها و اینکه چه تحولی در آموزش و تربیت نسل های ما بازی می کند.
دکتر حسن انوری: زبان فارسی کتاب درسی باید برای چند امر باشه یکی تقویت. زبان فارسی یکی. مسایل ایرانی و دیگر مسایل انسانی من قبل از. انقلاب از طرف وزارت آموزش و پرورش اون موقع مامور. تالیف کتاب های ابتدایی بودم و کتاب چهارم و پنجم. ابتدایی رو من نوشتم و نخستین بار شعر نو وارد زبان. فارسی کردم بله در بازباران با ترانه با گوهرهای فراوان خود بر با ما. بر باغخانه من این شعر رو در کتاب چهارم گذاشته بودم. کتاب های درسی به عللی حساس بود و قبل از اینکه به چاپخانه بره. وزیر آموزش و پرورش می دید و اجازه می داد. وقتی که نسخه کتاب چهارم رو دیده بود و به این شعر نو رسیده بود. ترسیده بود که وزارت آموزش و پرورش رو این قدما. که به شعر نو اعتقاد ندارند وزارت آموزش و پرورش را هو بکنند. و گفته بود که به رییس سازمان کتاب های درسی این شعر رو حذف کنید. و این امد به من گفت حذف کنید یک چیز دیگه بگذارید گفتم که به آقای. وزیر بگید آیا بین ادبا کسی رو قبول داره. پرسیده بود گفته بود بله من دکتر خانلری و دکتر ذبیح الله صفا رو قبول دارم. گفتم که این شعر رو بدهد ایشون ببینند و بگه که ما می خواهیم در کتاب درسی بگذاریم اگر. آنها تایید کردند اجازه بدید ما بذاریم این شعر را اگر نه حذف می کنیم و خوشبخت. هر دو تا تایید کرده بودند و اولین بار شعر نو وارد کتاب های. درسی شد و خوشبختانه بعد از انقلاب هم که تمام مطالب کتاب ها رو. کردند این شعر رو برنداشتند و هنوز در کتاب چهارم ابتدایی هست. ولی یه شعری حذف شده من شنیدم شعر زاغکی غالب پنیری دید مال آقای حبیبی. بله این نیست تو کتاب های درسی بله اون در به شکل سنتی بود. نه شعرنو نبود ولی به لحاظ تربیتی و معنا آره خیلی بزرگه نمی دونم اونو حذف کردن بله بله من فکر میکنم حذف کردم من ندیدم توی کتاب
مجری: جنبه دیگر زبان بریم سراغ شما از. ترجمه ها مترجما فناوری نو و تاثیرش بر زبان فارسی برای ما بگید.
دکتر حسن انوری: ترجمه خیلی مسیله مهمیه بله ترجمه خیلی مهم در واقع. ما در. دو قرن اخیر سه قرن اخیر جهان جدید رو دنیای جدید رو اروپای جدید. رو از طریق ترجمه شناخته ایم و بعضی از مترجمین. بسیار بسیار به زبان فارسی مسلط بودند و آثار بسیار. بسیار خوبی به وجود آوردن مثلا مثال بزنم مرحوم. محمد قاضی که شب های بسیار خوبی ترجمه کرده و ترجمه اش. خیلی عالیه یه چیزی خوندم بد نیست بگم که جمالزاده گفته که. اگر سروانت نویسنده و شاعر کتاب دون کیوشد زنده می شد. و زبان فارسی رو به کمال یاد می گرفت و این کتاب رو می خواست به زبان. فارسی بنویسد بهتر از این نمی شد که محمد قاضی ترجمه کرد بله ببینید که. ترجمه چقدر مهم خوبه که آدمی مثل جمالزاده چنین حرفی زده. اون وقت ترجمه هایی هم داریم که یک جوری یک چیزهای دیگری رو به جز زبان فارسی بر اندیشه و فکر و ذهن. جوون های ما تحمیل بکنند مسلما بله هست که ما بسیاری از. مسایل فرهنگ غربی رو از طریق ترجمه به جوون ها. یا تحمیل کرده ایم یا اینکه باعث شده که شخصیت امروزی پیدا. بکنند مسیله این است که باید آنچه که لازمه باید از. طریق ترجمه تمدن اروپا را از اون قسمت هاش که. مفیده برای جامعه ایرانی اونها رو ما ترجمه کنیم نه هر چیزی رو.
مجری: بسیار عالی چقدر خوب میگید اون چیزایی که برای انسان و برای بشریت مهمه، مهمه بله. چون اونام توشون آدمای بزرگی وجود دارن بله مثل همین سروانتس که شما گفتین. نوشته یا دیگران یا شکست به هر حال اینا آدمایی هستند که در بشریت یک جایگاه رفیعی دارند. کسایی هستن که نه اینا رو اصلا نباید به سراغ ترجمه شون رفت برای اینکه اینا آزاردهنده تغییر دهنده. مسلط کننده یک چیزهایی هست بسیاری از آثار فارسی ما رو حذف می کنن بله.
دکتر حسن انوری: مثلا آثار تولستوی رو که به زبان فارسی ترجمه کردن از نظر. انسان دوستی خیلی مهمه انسان یاد می گیرد که اگر بخواد انسان باشه. چگونه باشه یا ترجمه بینوایان مال ویکتور گوگو که یکی از. از بهترین کتاب هایی است که از اروپا به ایران منتقل شده از طریق. ترجمه من بد نیست بگم خدمتتون که من بینوایان گوگل رو سه بار خوندم. یک بار در. پانزده شانزده سالگی یک بار در سی و چند سالگی یک بار هم. وقتی که گفتم مامور تالیف کتاب های درسی بودم فکر کردم. که از. بینوایان هوگو یک قطعه ای انتخاب کنم برای کتاب درسی و اون قسمت. رو انتخاب کردم که. مادام تناردیه کوزت رو که یک دختر هفت هشت سال. در شب تاریک می فرسته وسط جنگل که آب بیاره اون رو انتخاب کردم. که خیلی جالبه و آدم وقتی که میخونه من بارها وقتی که این رو. خوندم واقعا گریه کردم بله. خیلی صحنه های عجیبی داره یا اون صحنه ای که اون ژان والژان میاد بعد از دزدی و اون اسقف. بهش میگن که این شمعدونا رو چرا نبردی
مجری: بسیار سپاسگزارم آقای دکتر چه چیزای جالب و زیبایی از شما. حالا بریم سراغ یک مسیله خیلی پر اهمیت زبان شناسی تطبیقی. و کارایی که شما در این زمینه کردید
دکتر حسن انوری: زبان شناسی تطبیقی یعنی اینکه یک زبان رو با زبان. های دیگر مقایسه کردن کسانی که این کار رو کردند اغلب. که زبان فارسی یکی از زبان های مهم. بشریته ببینید میگن که. در دنیا شش هزار زبان وجود داره. که سه هزار زبان در حال انقراض. من حسن انوری در زادگاه خود شاهد انقراض. سه تا زبان بودم. یک زبانی در یک دهی بزرگ تکلم می شد وقتی که شاه. تقسیم اراضی کرد عده ای از اون ده بیرون رفتن رفتن به شهرها و مهاجرت کردن. مهاجرت کردند بعد انقلاب هم شد بقیه رفتن و ده خالی شد و آن زمان از بین رفت. رفت مرد بله و همینطور دو مورد دیگر بنابراین که میگن زبان ها. داره منقرض میشه امر کاملا درستیه و من خودم سه مورد رو در. خودم دیدم میگن که فقط اون زبان ها در آینده. باقی خواهد ماند در مقابل هجوم زبان انگلیسی که همه زبان ها را. تحت سیطره گرفته. اون زبان ها ماندگار خواهند بود که در اونها آثار بزرگ ادبی. به وجود اومده مثل شاهنامه. مثل همون کمدی الهی به زبان هایی که در آنها آثار مهم ادبی. به وجود نیامده تحت تاثیر زبان انگلیسی از بین خواهند رفت.
مجری: بسیار عالی خب. حالا ما اینکه گفتیم سه تا زبان در دوره خودتون دیدین از بین رفته چون یه تفاوتی وجود داره آقای دکتر. زبان و گویش. ما یه سری گویش داریم همین که شما میگین در تکاپ هست در آذربایجان هست در دات اطرافش هست
دکتر حسن انوری: این گویش ها به عنوان یه خزانه محسوب میشن برای اینکه همین ادبای ما. بسیاری از حس ها و کلمات و واژه های درستی که برای بیان. احساس بوده از همین گویش ها گرفتن درست هست این حرف بله این گویش ها. ممکنه که بعضی ها از بین بروند ولی به هر حال وجود آنها. نظر من از جهت تمدن بشری حایز اهمیت و. زبان فارسی میتونه از اونها تغذیه بکنه بعضی از واژه ها. را می شه. از اون گویش ها گرفت و به وسیله فرهنگستان زبان به اونها رسید. رسمیت بخشید فرهنگستان زبان اتفاقا همین کار را میکنه. یعنی بعضی واژه ها را از گویش های محلی میگیره و در یک معنا. خاص در یک اصطلاح علمی اون رو مطرح میکنه و معرفی میکنه. بسیاری از شاعران ما که در شهرستان ها در دهات اینها. شعر گفتن قصه نوشتن اینا خیلی مثلا می خوام بگم یه چیزی که الان همین الان به ذهنم اومد از. نیما هست. قاصد روزان ابری داروک آره کی می رسد باران کی من واقعا این کلمه داروک رو واسه اولین بار. رفتم و پیدا کردم دیدم چیه این چیه اومده تو این ادبیات بله اینو ما چون نیما. کار برده در فرهنگ سخن نقل کرده ایم آورده ایم به به بسیاری از اینا تو شعرهای دیگران هم هست. بله خود بابا طاهر بسوچی یا بسوچم بله میدونی یه کلماتی هست که خیلی عجیبن. بله تو فرهنگ خراسان هست کسانی که با لهجه خراسانی شعر گفتن تربتی شعر گفتن. در گویش های بیرجندی از شعرهایی که بیرجندی هست اتفاقا خوب یادآوری کردید شما. ترانه های محلی یکی از منابع مهم فرهنگ ایرانه و حفظ. زبان فارسی حفظ زبان فارسی و همینطور حفظ انسانیت. برای اینکه بعضی از این ترانه های محلی چنان. از جهت حیثیت انسانی خواننده رو تحت تاثیر قرار میده که شعرهای. رسمی اون تاثیر رو نمی تونن داشته باشند هر آن مادر که فرزندش. صفوی ببین میگه درختی. سبز در کوه و کمربی هر آن مادر که فرزندش. سفر میشه آن درختش در نظر می دهد ببین چقدر زیباست این ترانه معلوم نیست. و هزاران ترانه اینطوری بین مردم وجود. که گوینده آنها معلوم نیست و از روح ایران اینها سرچشمه می گیرد. دور و برشون هست تو عاشقانه هاشون آره چقدر شما خوب توجه کردید. وقتی میگه که نمی دونم دوتا سیب و دوتا چیو دوتا به ز ما بستون و دست دلبر ونده. یعنی از این ساده تر عاشقانه تر با اجزای طبیعت و با اون چیزی که سروکار داره بله. دوتا سیب و دوتا نار و دوتا به زمو بستونه دست دلبرنده. آره خیلی زیاد اینطوری هست و اینها واقعا پر از مسایل انسانیه. من خیلی به این اعتقاد دارم که گویش های محلی ما. به نظر من یه خزانه است یه خزانه ایه برای امتداد دادن و احیا. و بارور کردن همین زبان فارسی که حالا همینطوره و شعرا خیلی این کار رو کردن بله همین الان هم فرهنگستان. از این مسیله که شما می فرمایید استفاده میکنه و از زبان های محلی. خدماتی رو میگیره و به آن معنای علمی میده و رسمیت میبره. و پس باید ما خیلی مراقب این گویش های محلی مون باشیم فکر نکنیم این دهاتیه داره. دهاتی حرف نه آقا این پشتش یه فرهنگیه
مجری: بسیار عالی آقای دکتر خیلی لذت می برم از سخن گفتن با شما. چقدر چیز یاد گرفتم از شما ممنون قربان شما حالا باید بدوم دنبال این کتابایی که دارین این کتابا رو پیدا کنه این کرک خیال انگیز من خیلی خوش آمد از اسم کتاب
بسیار عالی. خب ما میدونیم که هر زبانی یه ساختاری داره. و این ساختار رو خیلیا کوشیدند که اجزایش رو پیدا کنن. بهش میگن گرامر توی فارسی میگیم دستور زبان که باید بر اساس اون ما حراست و حفاظت. بکنیم یعنی این نقشه زبان فارسی دستور زبان فارسی مثل یه بنا که اینو حفظ کنیم. می خوام از شما بپرسم که آقای دکتر حفظ هویت دستوری زبان فارسی. و تاثیرات اون خارجیش چی هست چه تاثیراتی میذاره ما چگونه باید اینو بیاموزیم و چرا باید بیاموزیم.
دکتر حسن انوری: من یه نکته رو بگم چون ما وقتی به دنیا میایم که دستور زبان یاد نمی گیریم گویند مرا چو زاد مادر. پستان به دهان گرفتن آموخت یک حرف و دو حرف بر زبانم الفاظ نهاد و گفتن آموخت ولی دستور زبان رو نمیدونیم. از یه جایی. به ضرورت زمان ما و رشد ما باید ساختار زبانمون رو بیاموزیم و یاد بگیریم که اشتباه به کار رفته. من می خوام در این مورد اهمیت حفظ این دستور زبان فارسی برای ما بدید البته. فرمایش شما درسته باید. زبان فارسی رو برای اینکه دستور درست حسابی داشته باشه. مورد بررسی و تحقیق قرار داد هنوز آنچنان که لازم است دستور فارسی. نوشته نشده تدوین نشده هنوز تدوین نشده ولی نکته دیگری در اینجا. هست که خیلی مهمه اینکه با دستور زبان فارسی نمیشه. یاد گرفت بله باید آثار رو خوند ببینید مثلا دکتر پرویز. زیناتل خانری یکی از کسانیست که نثرش بهترین نثر در قرن اخیره. ولی آیا دکتر خانلری از دستور زبان این زبان رو یاد گرفته نه. خوندن آثار مهم قدیم می گفتند که برای اینکه فارسی خوب یاد بگیرید. سعدی رو حفظ کنید. در زبان عربی می گفتند که مقامات حریری رو حفظ کنید تا بتونید. زبان عربی رو خوب بنویسید مقدمه گلستانی که در دبیرستان برای ما توی کتابا بود منت خدایا عزوجل که. اینو ما حفظ می کرد باید حفظ میکردیم جواب میدادیم آره شعر عقاب آقای خانلری رو باید میخوندیم حفظ میکردیم جواب میدادیم.
[دکتر حسن انوری]: به نظر من برای یاد گرفتن زبان و یاد گرفتن. خوب زبان خوندن آثار نه یکبار بارها یعنی نه اینکه. مقالات خانلری رو یک بار بخونید بگذارید کنار باید هر سال برای خودتون برنامه بذارید. که مثلا در فروردین ماه هر سال آثار خانلری رو بخونید گلستان سعدی رو. باید هر هفته برای خودتون تکرار کنید شاهکار بی مانند گلستانه. سعدی روباهی را دیدند گفتان و خیزان همی رفت گفتند که آفت است. موجب مخافت است گفت خاموش شنیده ام که شتر را به سخره می گیرند سخره. یعنی بیداری یعنی می برند کار می کشند پول نمی دهند شتر راه به سخره می گفتند. شتر را با تو چه کار چه مشابه و او را با تو چه مناسبت گفت خاموش اگر. سوزان گویند که فلانی نیست شتر است چرا دم تخلیص من باشد چه روانشناسی در این. چقدر زیباست سعدی که آقا شما یه تحقیقی هم راجع به غزلیاتش داری تو آثار. سعدی که یه موجود عجیبیه بله چه عاشقانه چه عاشقانه نصیحت گونه اصلا.
[دکتر حسن انوری]: غزل سعدی در واقع. غزل نیست که سعدی مثل شاعران دیگر فکر کرده و سروده باشد. بلکه مثل یک چیزی سیال الهام شده بهش تراویده از ذهنش. تراویده رو جاست و اینه که غزل سعدی یه چیز عجیبیه آقا من ندیدم کسی. شکایت از معشوقش رو به این زیبایی توصیف می کنه نه طریق دوستان است و نه رسم مهربانی بله. که به دوستان یک دل سر دست برفشان می آره من انقدر دنبال این کلمه گشتم آقای دکتر. یعنی چی از بسیاری از استادای ادبیات پرسیدم گفتن آقا دست افشانی گفتم نه این میگه سر دست. سر دست از اینجاست خب این سر دست افشاندن یعنی این اینو ما کی به کار وقتی میگیم برو بیرون. بابا یعنی رد کردن رد کردن که به دوستان یک دل سر دست بر فشاست. دلم از تو چون نرنجد که به وهم در نگردی سخنان تلخ گویی تو به این شکر دهانی. ولی هیچکی نکرده عشقش رو به این زیبایی تعریف سعدی یه چیز دیگریست خب سعدی. حافظ همه جوره هر کدوم از اینها جای خود را دارند پاسدار زبان ما. در فردوسی هم اشعار ابیاتی داره که واقعا از نظر. کاربرد کلمات معجزه است بله بله مثلا در جنگ رستم و اسفندیار. میگه که ببینم کنون. آخی ببینم کنون اسب اسفندیار سو آخور آید همی بی سوار سوار و یا. دوباره جنگجوی به ایوان نهد بی خداوند ببینید چطور. برای اون چه کلماتی برای معجزه اسفندیار. از فیش گشتاسب که بهش میگه که نه پادشاه نمیدم تاجه بهت نمیدم میاد پیش کتایون مادرش میگه به مادر چنین گفت. گفت اسفندیار. که با من همی بد کند شهریار بله ببینین این گله تاج خورخ سازنش رو چجوری بیان می کنه.
مجری: آره این بد کردن اصلا یه چیز عجیبیه خیلی ممنون آقای دکتر اگه بخوایم حرف بزنیم واقعا باید. سه چهار برنامه بزنیم . من خوشحالم می بینم شما چقدر. مطلعید و به ادبیات واردید و خوش سلیقه اید. از شماها یاد گرفتین به خدا من الان به آقای خوشدل میگفتم این کتاب آقای دکترا باید هرجوری شده گفت من برات پیدا میکنم.
گفتم من هفتاد تا کتاب نوشتم
مجری:نه هفتاد تاش رو من نمی تونم بخونم دیگه عمرم کفاف نمیده ولی یه چیزایی از مثلا. رستم و سهراب و رزم اسفندیار و رستم اینا رو می خوام بله برای اینکه احتیاج دارم بهش. خب آقای دکتر انشالله که خسته نشده باشید میدونم که با. احوالات بیماری و اینا اومدید اینجا چقدر لذت بردم اصلا فکر می کنم شما وقتی راجع به ادبیات و کارهاتون حرف می زنید. حالتون بهتر میشه الان از لحظه ای که اومدین من می بینم چقدر درخشان تر شدید حالا راجع به نقد ادبی. من سوالم اینه که نقد ادبی. و رویکرد زبان شناختی این نقد ادبی رو برای ما کمی راجع بهش صحبت بکنید.
دکتر حسن انوری: یعنی چه یعنی اینکه یک اثر رو از جهات مختلف. مورد بررسی قرار بدیم بنابراین نقد ادبی شعبه های. مختلف داره مثلا شما ممکنه مثنوی رو مثنوی مولانا رو. از جهت لغاتش مورد بررسی قرار بدید و نقد بکنید. یک نوع نقد یا ممکنه ساخت های داستان های مثنوی رو. در جهت داستان سرایی مورد بررسی قرار بدید مثلا. به عنوان مثال الان شما گفتید یادم اومد مهمترین داستان. اول داستان شاه و کنیزک و زرگر و شاه زرگر رو. می کشه بدون دلیل و این از نظر داستانی اشکال. داره چرا بدون دلیل می کشه. مولانا خودش متوجه این شده که این دلیل نداشته بنابراین. سوگند میخوره که شاه چیز الهی بود که صحنه رو کشت و فلان و. این قسم خوردن که من کار درستی کردم کار درستی نیست. دلیل باشه بعد نقد ادبی باز از جهات دیگر مثلا رمان ها رو از جهات مختلف نقد می کنند مثلا بینوایان که شما فرمودید از جهات مختلف. بینوایان مورد نقد قرار گرفته و مقاله نوشته اند کتاب نوشته اند و شخصیت داستان را بررسی کردند که این ژانوال جان چطور آدمی است چطور شد که این آدم. شد مدرنشم دزد بود ولگرد بود تبدیل شد به یک انسان والا چرا. دلیلش چیه چطور این رو در نقد شخصیتی مورد بررسی. قرار می دهند
مجری: بله خب حالا بریم سراغ فرهنگ های شما فرهنگ سخن رو. چرا و چگونه آغاز کردید
دکتر حسن انوری: عرض کردم که من وقتی در لغت نامه دهخدا. کار می کردم. همیشه این سوال برای من در ذهنم بود که. بهترین فرهنگ چطور باید باشه. به فرهنگ های خارجی هم نگاه می کردم و به علاوه وقتی که قرار شد. فرهنگ بنویسم قبل از شروع به کار من تمام کسانی رو که در این مملکت. اسم و رسمی از جهت فرهنگ شناسی و اینا داشتن یکی یکی دعوت کردم و. با آنها مشورت کردم که به نظر شما بهترین فرهنگ فارسی چگونه باید باشد. مثلا آقای دکتر صادقی خودش. اهل فرهنگ برای فرهنگستان داره فرهنگ جامعه می نویسه از ایشون دعوت کردم و. دو جلسه باهاش صحبت کردم همینطور مثلا آقای داریوش آشوری خیلی مقاله نوشته. درباره فرهنگ و اینا و ایشون رو دعوت کردم که به نظر شما بهترین فرهنگ. اگر بخواهیم بنویسیم چه ویژگی هایی باید داشته باشد همینطور افرادی که. دیگه اسم نمی برم که در این مملکت اسم و رسمی دارند از جهت فرهنگی. دعوت کردم و صحبت کردم نظریاتش رو خوردم و یک شیوه نامه نوشتم. توجه می کنید بله بله و شیوه نامه رو دادن باز اینا خوندن هر کدوم یک چیزی نوشت حالا نظری. بار دوم اینو. نوشتم باز دوباره دادم خوندم بازم اظهار نظر کردن سه بار اینها رو. دادم خوندند و اظهار نظر کردند و تا اینکه به یک چیز نهایی رسید. وقتی که شیوه نامه درست شد اونوقت شروع به کار کردیم
مجری: تفاوت فرهنگ شما با این همه زمینه ای که چی دید و شروع کردید تفاوتش با فرهنگ های دیگه چیه ؟
دکتر حسن انوری: عرض کردم فرهنگ. که اولا هم شامل واژه های قدیمه با شاهد و هم. واژه هایی که فعلا در زمان هست با شاهد شاهد منظورتون چیه منظور از. شاهد اینه که جمله ای که کاربردش رو نشون میده کاربردش رو نشون میده. فرض کنید که ما رمان های امروزی رو فیش کردیم. مثلا شما یک رومانیسم ببرید تا من بگم. مثلا سیاوشون خانم دانشور خانم دانشور خانم دانشور. کلماتی به کار برده ما اون کلمه رو آورده ایم و اون جمله ای که ایشون به کار برده. زیرش نقل کرده ایم که ایشون مصرف کرده دلیلی که این واژه وجود داره. شاهد متوجه شدم دلیل که این واژه در زبان وجود داره یک و دو اینکه. چگونه به کار رفته به به خیلی تفاوت عظیمی آقای دکتر عنبری این خیلی تفاوت بزرگی. با فرهنگ های دیگه چون تو فرهنگ دیگه باز میکنی یه لغتی رو فقط معنیش رو میفهمی شما
مرحوم ستارزکی. استاد احمد سمیعی رو می شناخت ببینید در مجله بخارا. درباره فرهنگ سخن چی نوشته نوشته بهترین فرهنگی است که در زبان فارسی. به وجود آمده
مجری: آقا لازم شد ما بریم اینو گیر بیاریم میریم گیر میاریم آقا این فرهنگ رو چون احتیاج داریم به من و نسل بعد من.
دکتر حسن انوری: و بعد آخه من یه طوری ترتیب دادم که بتونیم از این فرهنگ. فرهنگ های دیگه در بیاریم مثلا شواهد رو حذف کردیم شد دو جلد و. به نام فرهنگ فشرده چاپ کرد همین فرهنگ سخنو همین فرهنگ پیرش جدید همین فرهنگ. سخن رو شواهدش رو حذف کردیم شد یک فرهنگ جدیدی که. در دو جلد
مجری:بسیار عالی. خب ببخشید خواهش دارم بفرمایید.
دکتر حسن انوری: فرهنگ فشرده که شواهد رو حذف کردیم از توش کلمات. قدیمی رو هم کنار گذاشتیم یک فرهنگ روز به به. فرهنگ سخن رو که می نوشتم هشت سال هر روز. ساعت شش و نیم از خونه خارج میشدم ساعت هفت پشت میزم بودم. تا ساعت چهار بعدازظهر و همکاران هم مجبور بودن. با من هماهنگ میشن چنان دقیق زمان بندی کرده بودم که گفتم در فلان. تاریخ تمام خواهد شد در همون دادم به چاپخونه من که در هشت سال. فرهنگ سخن را تمام کردم و حتی در اروپا آقای داریوش آشوری و کسان دیگه. تعجب کردند که چطور در هشت سال این تمام شده برای اینکه تمام همکارانم. رو به صورت تمام وقت. استخدام کرده بود.
مجری: یه کار دیگری هم شما انجام دادید که این کار خیلی از نظر من البته خیلی خوشم میاد از اینکه. کار این تحقیقی که شما کردید روی زبان فارسی و. تاثیرپذیری زبان فارسی از فرهنگ ترکی و فرهنگ عربی. که وارد شده
دکتر حسن انوری: بله منتهی. اونهایی رو ما پذیرفتیم که. در زبان فارسی به کار رفته شاعران نویسندگان به کار بردند. شاهد هست اگر یک کلمه عربی شاهد نداشته یعنی در زبان. فارسی به وسیله شاعران نویسندگان به کار نرفته اون رو نیاوردیم. آوردیم که مصرف داشته کار رفته شاهد داره شاهد یعنی همین دلیل. ورود این واژه به زبان فارسی و بعد اینجا یک نکته دیگه هم هست که شما یه مطالعاتی. انجام دادید برای درک بهتر روند واژه سازی و تغییرات آوایی و نحوی در. فارسی معاصر. این یعنی چی یعنی چیکار کردین این یکمی جنبه علمی داره اشکال نداره آقا ما میز علمیه. منظور اینه که. ببینیم که واژه ای که ساخته میشه مثلا فرهنگستان می سازه. یا با روح زبان فارسی هماهنگی دارد یا ندارد. و دوم اینکه آیا. در زبان فارسی معادل خارجی که دارد معادل خارجی در زبان. عامه هست یا نیست اگر نباشد درست میشه این رو به کار برد. بنابراین اگر معادل خارجی اش بیشتر از اون چیزی که ما می سازیم در زبان. به کار بره لزومی نداره همین که مثال زدید شما. برابر یا آسانسور. بله آسانسور بقال و کارگر اینها هم می دونن آسانسور یعنی چی. ولی باربر کسی به کار نبرده بنابراین باید واژه ای ساخت. که در زبان فارسی معادل نداشته باشه و بشه به کار برد.
آقای نادر ابراهیمی این آسانسور را جدا می نوشت و اسمش را گفت آسانسور دیگه بازی باشه. بازی با کلمات بوده
مجری: بله خدا رحمت کنه آقای نادر ابراهیمی رو خب آقای دکتر. می خوام از شما بپرسم راجع به ویرایش جدید فرهنگ سخنم فرمودید که چه کار عظیمیه که دو جلدیش کردید. از همکاریتون با استادای بزرگ بفرمایید در زبان فارسی چه همکاری از اینا توقع کردین. اینو میگم که بعد بریم سراغ استاد. احمدی گیوی اینو بگید
دکتر حسن انوری: من با همه. استادانی که شاگردشون بودم در واقع استفاده کردند نام ببرید. مثلا آثارشون رو خوندم درباره فرهنگ نویسی خان دری. یار شاکر اینا. زبان فارسی رو به نحو احسن به کار بردند
مجری: خب یادی کنیم. از استادانی چون استاد احمدی گیوی که تو همین برنامه اومده و من باهاش سخن گفتم. اینایی که از آذربایجان برخاستن و برای زبان فارسی این خیلی چیز عجیبیه که آذری ها برای زبان فارسی. کوشش هایی کردن خیلی اهمیت داره آره حساب کردن آمار گرفتن که. استادان زبان فارسی در دانشگاه های تهران شصت درصد. چرا اینجوریه شما هیچ تحقیقی کردین به دنیا در مورد خودتون شما هم آذری هستید دیگه بله
دکتر حسن انوری: من. مادرم تنها یا. میشه گفت که در اون ده که ما زندگی می کردیم تک آب اون موقع ده بود. تبدیل شده به شهر تنها زن باسواد بود که. پدرش آخوندی بود خیلی روشنفکر و. به دخترش. درس داده بود حسابی و مادر من هم سواد فارسی داشت. هم سواد ترکی ترکی کتاب های ترکی رو هم می خوند و هم سواد. شب های فارسی رو مثلا خیلی عاشق پروین اعتصامی بود چهره های پروین. رو می خواند و. همینطور کتاب های ترکی آذربایجان.
ببینید در گذشته های دور آذربایجان. مهم ترین بخش ایران بوده بله زادگاه زرتشت شاهانه. پادشاهان ساسانی وقتی. به سلطنت می رسیدند برای شکرگزاری به آذربایجان می آمدند. در آتشکده آذرگشنه نیایش می کردند بله بله اینقدر اهمیت داشت. آذربایجان
مجری: خب حالا من یه سوال دیگه هم از شما بکنم که صحبت آذربایجان شد نظرتون راجع به. استاد شهریار چیست؟
دکتر حسن انوری: به نظر من شهریار شاعر بزرگیه. هم که در نصر در دو زبان هم در زبان فارسی هم در زبان. ترکی. نمی دونم شما خب ترکی بلدید
مجری:بلد نیستم ولی دوستان ترکی دارم که اونو خوندن برام ترجمه کردن و. گهگاهی هم یک کلماتی از زبان ترکی میدونن
دکتر حسن انوری: بله شعر حیدر بابا. واقعا شعره. حیدر بابا داغلاسون. یعنی هی در بابا خورشید آفتاب پشت تو رو گرم گرم می کنه . داغسون هی در بابا جنین جان.
بسیار عالی البته آقای شهریار شعرای شعر نو هم داره اون شعری که راجع به مادرش گفته. باز از فکر خم کوچه ها گذشت در فکر آش و نمی دونم که بیمار خویش بود بهترین شعر نو. شهریار. اون چیزی است که در. قاره اجازه بدید یادم بیاد. انیشتین آه انیشتین نامی از ایران ویران هم شنیده است. حکیما محترم میزار مهد ابن سینا را به به حکیما. محترم می داد محض ابن سینا را به این وحشی تمدن گوشزد کن. ما را به. به به این به تمدن گوشزد کن حرمت ما را.
مجری: بسیار ممنونم آقای دکتر چه لذتی بردیم یکی از روزهای خوب من بود و یکی از. احساسات بسیار بسیار روح بخش روان نواز خواهش می کنم زیبا. علمی. ادبی هنری وجود شما
دکتر حسن انوری: اصولا آقای ارجمند خیلی ها. مصاحبه می کنند کمتر هفته ای است که یکی به فرهنگستان نیاد برای. مصاحبه ولی اغلب آنها نمیدونند که موضوع چیه چرا باید. مصاحبه بکنند و چه می خواهند ولی شما. خودتون باید مورد مصاحبه قرار بگیرید یعنی یکی بیاد با شما مصاحبه بکنه.
مجری: کوچک شمام آقای دکتر نه آقا هنوز به اونجاها نرسیدیم ، شماشیخ و. پیر این مسایل هستید لطف دارید از شما خیلی سپاسگزارم براتون سلامتی. آرزو می کنم یه شعری به ما قول دادید بخونید خواهش می کنم شعرتون رو بخونید.
[دکتر حسن انوری]: ای نور چشم من سخنی هست. گوش کن. چون ساغرت پر است بنوشان و نوششان پیران سخن. بگویند گفتمت هان ای پسر که پیش روی پند گوش کن. بر هوشمند سلسله ننهاد دست عشق خواهی که زلف یار کشی تر. هوش کن تسبیح و خرقه لذت مستی نبخشد. همت در این عمل طلب از می فروخت
مجری: به به. خیلی ممنون آقای دکتر خداوند شما طول عمردهد انشالله
تا طلوع ماهی دیگر. همه شما رو به خداوند بزرگ می سپارم