کارشناس مذهبی برنامه: عرض سلام و ادب خدمت همه بینندگان عزیز و محترم. امشب، شب ولادت عقیله بنی‌هاشم، حضرت زینب سلام‌الله‌علیهاست. این مناسبت فرخنده را تبریک و تهنیت عرض می‌کنیم و به ساحت قدسی بانوی کربلا توسل می‌جوییم.
در موضوع ترویج نماز و گسترش فرهنگ آن، رهبر معظم انقلاب همه افراد جامعه را مخاطب قرار داده‌اند. نکته مهم در پیام ایشان، همین فراگیر بودن مسئولیت است؛ تعبیری که از آیه قرآن برگرفته شده و بر اقامه نماز تأکید دارد.
مخاطب این فرمان، تک‌تک مسلمانان و مؤمنان‌اند؛ از کسانی که در میدان دفاع از کشور حضور دارند تا خانواده‌ها، استادان، معلمان، روحانیون، مسئولان، فرهیختگان و فعالان فرهنگی. بنابراین، نمی‌توان ترویج نماز را تنها بر عهده گروهی خاص گذاشت. همه افراد جامعه در اعتلای فرهنگ نماز مسئول‌اند.
با این حال، خانواده در این میان جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا وظیفه دارد فرزندان را با نماز مأنوس و اهل نماز تربیت کند. برای تحقق این هدف، لازم است نگاه خود را به خانواده بر اساس آموزه‌های قرآن بازتعریف کنیم.
خانواده در نگاه قرآن؛ مایه آرامش
در سوره روم، خداوند می‌فرماید: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً». این آیه، خانواده را در شمار جلوه‌های الهی قرار می‌دهد. خانواده صرفاً یک ساختار اجتماعی نیست، بلکه بستری برای تجلی رحمت و مودت الهی است.
در روایتی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز بر استحکام بنای خانواده تأکید شده است. اگر فضای خانواده بر پایه الگوی قرآنی شکل بگیرد، فرزندان نیز به‌تدریج از رفتار پدر و مادر الگو می‌گیرند و به نماز گرایش پیدا می‌کنند.
یکی از نکات مهم آیه، عبارت «لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا» است؛ یعنی خانواده باید زمینه آرامش روحی را فراهم کند. آرامشی که بر قلب انسان حاکم می‌شود، از اهداف مهم تشکیل خانواده است. در این گفت‌وگو تأکید می‌شود که بخشی از اضطراب‌ها، دلهره‌ها، تنهایی‌ها و ناآرامی‌های انسان می‌تواند از دوری از فضای سالم و واقعی خانواده ناشی شود. خانواده‌ای که پناهگاه امن اعضای خود باشد، می‌تواند در رفع بسیاری از این نگرانی‌ها نقش مهمی ایفا کند.
نقش مادر در گشودن گره‌های روحی
در فضای خانواده، نقش مادر اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از هنرهای مهم مادر آن است که گره‌ها و آسیب‌های روحی کودک را از همان سال‌های نخست شناسایی کند و برای گشودن آن‌ها بکوشد؛ زیرا برخی از این گره‌ها ممکن است در آینده به کینه‌ها یا مشکلات پنهان روحی تبدیل شوند.
گاهی تلاش‌های تربیتی نتیجه مطلوبی ندارد، چون مانعی درونی و حل‌نشده وجود دارد. تا زمانی که این مانع شناخته و برطرف نشود، ادامه تربیت نیز دشوار خواهد بود. خانواده می‌تواند نخستین و امن‌ترین محیط برای باز شدن این گره‌های روحی باشد و زمینه آرامش و رشد کودک را فراهم کند.
مودت و رحمت؛ دو پایه آرامش خانواده
خداوند در همان آیه از دو عنصر مهم نام می‌برد: مودت و رحمت. در تفسیر المیزان، علامه طباطبایی میان محبت و مودت تفاوت می‌گذارد: محبت، مهربانی درونی است؛ اما مودت، محبتی است که در رفتار و گفتار آشکار می‌شود.
بنابراین، محبت در خانواده نباید تنها در دل باقی بماند؛ باید آن را به زبان آورد و در رفتار نشان داد. همسر باید محبت خود را به همسرش ابراز کند و پدر و مادر نیز باید فرزندانشان را با کلمات محبت‌آمیز خطاب کنند.
حدیث کسا نمونه‌ای از این الگوی رفتاری است. در سیره حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، هنگام ورود فرزندان، خطاب‌های سرشار از محبت مانند «نور چشمم» و «جان من» دیده می‌شود. این شیوه نشان می‌دهد که ابراز محبت، بخش مهمی از تربیت در خانواده است. در فرهنگ ایرانی نیز ابراز محبت جایگاه پررنگی دارد و باید آن را حفظ و تقویت کرد؛ نباید در محبت کردن بخل ورزید.
عنصر دوم، رحمت است. برخی از بزرگان، رحمت را در اینجا کمک به دیگران برای رسیدن به کمال معنا کرده‌اند. از لوازم رحمت در خانواده نیز انعطاف‌پذیری در برابر کاستی‌ها و خطاهای اعضای خانواده است. چشم‌پوشی سنجیده و نادیده گرفتن برخی لغزش‌ها، در کنار راهنمایی درست، می‌تواند فضای خانواده را آرام‌تر و تربیت را مؤثرتر کند.
تربیت دینی با محبت، نه با ترس
در چنین فضایی، نماز می‌تواند از پدر و مادر به فرزندان منتقل شود؛ حتی بدون آنکه پیوسته به آنان سفارش شود یا با تندی و اجبار از آن‌ها خواسته شود نماز بخوانند. راه ترویج نماز این است که ابتدا خود پدر و مادر به آداب و آموزه‌های دینی پایبند باشند و محیط خانه را با مهر و محبت همراه کنند.
خانواده نباید فضایی خشک و بی‌روح داشته باشد و اطاعت فرزند از پدر و مادر نیز نباید بر ترس و وحشت استوار باشد؛ بلکه باید از محبت و اعتماد سرچشمه بگیرد. محبت واقعی، زمینه همراهی و تبعیت را فراهم می‌کند.
از همین رو، برای گسترش فرهنگ نماز نباید فقط به خانواده‌ها گفت که چگونه فرزندانشان را به نماز دعوت کنند؛ بلکه باید در درجه نخست به قرآنی شدن فضای خانواده توجه داشت. خانواده‌ای که بر اساس آموزه‌های قرآن زندگی می‌کند، در رفتار با همسایگان و خویشاوندان نیز الگویی از اخلاق و محبت ارائه می‌دهد. همین رفتار می‌تواند دیگران را جذب کند؛ گاه اطرافیان به‌واسطه احترام و محبتی که در چنین خانواده‌ای می‌بینند، به نماز و معنویت علاقه‌مند می‌شوند.
آرامش خانه، زمینه‌ساز نماز
در پایان، با اشاره به فرمان قرآن کریم «وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا»، بر ضرورت توجه و پایداری در دعوت خانواده به نماز تأکید می‌شود.
امید است با ایجاد فضایی مبتنی بر آیات الهی، آرامش، کینه‌زدایی و اطمینان در خانه گسترش یابد. هنگامی که خانه از آرامش و محبت برخوردار باشد، فرزندان نیز با الگوبرداری از پدر و مادر همان مسیر را دنبال می‌کنند و برای انجام فرایض الهی نیازی به دعوا، نزاع و جنجال نخواهد بود.