معرفی مهمان:
استاد محمدعلی تقدیسی، بیستوسوم بهمنماه سال ۱۳۲۵ در شهر کاشان متولد شد. از هشتسالگی، همزمان با تحصیل در مدرسه ابتدایی، نزد دایی خود، محمد گلزاریان، شاگردی و نقاشی نقشه فرش را آغاز کرد. سپس هفت سال نزد استاد محمود فرشباف اصول طراحی فرش را فرا گرفت و پس از آن، نزد استاد میرزا نصراللهخان و مرحوم استاد محمد صنعی، آموزههای طراحی فرش را تکمیل کرد.
ایشان پس از بیست سالگی تولید فرش با نقشههای اختصاصی خود را آغاز کرد. از ابتکارات ایشان حذف رنگهای تند و استفاده از رنگهای ملیحتر و آرامشبخشتر بود. نقشههای ایشان بهعنوان سبکی جدید شناخته شد و بهتدریج با ایجاد کارگاههای متمرکز بافندگی، تولیدات خود را گسترش دادند. امروز بیش از پانصد بافنده و تولیدکننده فرش به بافت طرحهای ایشان مشغولاند.
از افتخارات ایشان میتوان به دریافت نشان نامآوران عرصه فرش دستباف ایران، عضویت در جمع چهرههای شاخص صنعت فرش دستباف ایران، تجلیل در چهارمین جشنواره گره زرین، داوری مسابقات طراحی فرش دستباف و حضور در بیش از هفتاد نمایشگاه داخلی و بیستوپنج نمایشگاه بینالمللی اشاره کرد.
داریوش ارجمند؛ مجری: استاد محمدعلی تقدیسی، سلام عرض میکنم.
استاد محمدعلی تقدیسی: سلام عرض میکنم. مخلص شما هستم. سلام به شما و حضار محترم. سلام به همه زحمتکشان، سلام به فرش و عاشقان فرش.
مجری: برای اینکه وارد مقوله تخصصی شما بشویم، یک سؤال بنیادی و ساده میپرسم: فرش چیست؟
استاد محمدعلی تقدیسی: فرش هنر است. فرش فقط یک زیرانداز نیست. فرش سرمایه آینده است. زحمات زیادی برای آن کشیده میشود و عظمتش آنقدر زیاد است که نمیتوان با زبان قاصر درباره آن صحبت کرد. من خودم اجازه نمیدهم از روی فرشی که میبینم با پا عبور کنم؛ اینقدر برای فرش احترام قائلم.
مجری: نکته مهمی که فرمودید، همین است که فرش زیرانداز نیست، بلکه یک هنر است.
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، دقیقاً. فرش فقط یک زیرانداز نیست، یک هنر است. تمام زندگی و خاطرات ما در فرش نهفته است. یک فرش در خانه بافته میشود؛ در همان خانه عروسی میشود، دامادی میشود و بچه به دنیا میآید. تمام خاطرات تاریخی، دینی و زندگی ما در همین فرشی که زیر پایمان است، باقی میماند.
در پایان فیلم کمالالملک، ساخته زندهیاد علی حاتمی، جملهای درباره هنرمند و اثر هنری مطرح میشود. واقعاً هم همینطور است. بافنده به فرش روح میدهد. من طرح را روی کاغذ انجام میدهم، اما بافت آن را بافنده انجام میدهد و زحمت اصلی را او میکشد.
مجری: استاد، زندگینامه بسیار ویژهای دارید. کمتر هنرمندی را دیدهام که از هشتسالگی به شاگردی نقاشی نقشه فرش نزد دایی خود، آقای گلزاریان، برود. آنجا چه مدت شاگردی کردید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: هفت سال.
مجری: در این هفت سال چه چیزهایی یاد گرفتید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: صبح که میرفتیم، ابتدا به خانه استادان میرفتیم. کارهایشان را انجام میدادیم، دنبالشان به بازار میرفتیم و کارهایشان را انجام میدادیم. آنقدر خسته میشدیم که شبها بهسختی به خانه میرسیدیم. بعضی وقتها آنقدر دیر میشد که استاد دنبال من میآمد تا در راه تنها و نترسان به خانه برسم.
مجری: استاد محمود فرشباف چطور اصول طراحی فرش را به شما آموزش دادند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: ایشان طراح بودند و کارهایی انجام میدادند که دیگران انجام نمیدادند. در زمان بافت، گاهی یک گل در جای اشتباهی قرار میگرفت؛ مثلاً باید در وسط قالی میبود، اما به حاشیه میرفت. ایشان میدانستند چطور آن قسمت را اصلاح کنند تا گل در جای درست قرار بگیرد. من این مهارتها را از ایشان یاد گرفتم.
مجری: یعنی اگر هنگام بافت، یک گل در جای اشتباهی قرار میگرفت، ایشان میتوانستند آن را اصلاح کنند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله. مثلاً اگر یک گل در ابتدای قالی بود، باید در انتهای قالی هم همان گل و همان تناسب وجود میداشت. اگر این هماهنگی به هم میخورد، ایشان آن را اصلاح میکردند.
مجری: طراحی نوین را هم از ایشان یاد گرفتید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله. ایشان در طراحی ترسی نداشتند. گلهای بزرگ میکشیدند، درخت و گنبد طراحی میکردند و از نقشهایی استفاده میکردند که دیگر طراحان کمتر سراغشان میرفتند. مثلاً درختی طراحی میکردند که در آن انگور و برگ مو وجود داشت. من یاد گرفتم که نباید از کار تازه ترسید. باید به طبیعت نگاه کرد و از آن الهام گرفت.
مجری: چه چیزی باعث میشد دیگران از این نوع طراحیها پرهیز کنند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: خیلیها از اینکه طرح متفاوتی ارائه کنند میترسیدند. من میگفتم شما جرات کنید ببافید، من طرح و رنگش را به شما میدهم. خودم هم چند طرح را برای مادرم، خالهام و چند نفر دیگر بافتم. نباید در کار هنری ترس داشت.
مجری: حذف رنگهای تند از قالی چگونه به ذهن شما رسید؟ چه شد که تصمیم گرفتید رنگها ملایمتر و آرامشبخشتر باشند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: رنگهای تند باید ملایمتر میشدند. من به دنبال رنگهایی بودم که هماهنگی و زیبایی بیشتری داشته باشند. مثلاً از سایههای مختلف استفاده میکردم. رنگ طوسی را با ترکیب سفید و سرمهای یا مشکی به دست آوردیم و طوسی روشن و تیره ساختیم. آبی را هم در درجههای مختلف به کار بردیم. صورتی و رنگهای دیگر را نیز در چند درجه آماده کردیم.
در گذشته تعداد رنگهای قالی کمتر بود. بعضی قالیها هفترنگ بودند و قالی کاشان با تعداد رنگهای محدودتری بافته میشد. اما من در کارهایم از بیستودو یا بیستوسه رنگ استفاده میکنم.
مجری: مواد اولیه این رنگها چگونه آماده میشود؟
استاد محمدعلی تقدیسی: نمونه رنگ را آماده میکنیم و به رنگرز میدهیم تا رنگ موردنظر را تهیه کند.
مجری: درباره نمایشگاههایی که در خارج از کشور داشتید، دیدگاه خارجیها نسبت به کارهای شما چگونه بود؟
استاد محمدعلی تقدیسی: در آلمان که رفتم، بیشتر کارهای کوچکتر میخواستند؛ مثلاً فرشهایی که برای اتاق بچهها مناسب باشد. ساختمانها و سالنهای بزرگ هم فرشهای بزرگ میخواستند. در آمریکا و کشورهای عربی استقبال بیشتری از فرشهای بزرگ میشد. کارهای من را در ژاپن هم خریدند و در دبی نیز از طرحهایم استقبال شده است.
مجری: بزرگترین قالیای که صادر کردید، چه اندازهای داشت؟
استاد محمدعلی تقدیسی: دو تخته فرش ششدرچهار بافتم که ابریشم و هفتاد رج بودند. البته حدود ده تا پانزده سال پیش بود.
مجری: در داوری مسابقات فرشبافی با هنرمندان شاخص و درجهیک هم روبهرو شدهاید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، هنرمندان بسیار خوبی در شهرهای مختلف هستند. در اصفهان و کاشان طراحان و بافندگان برجستهای فعالیت میکنند. بعضی از آنها طرحهای کلاسیک را با سبکهای دیگر، مثل طرحهای تبریز و اصفهان، تلفیق میکنند. در کاشان هم آقای علی مرشدی کارهای سنگینی میبافند و برای کاشان موزهای در حال ساخت دارند.
مجری: نظرتان درباره بافت فرشهای روستایی و عشایری چیست؟
استاد محمدعلی تقدیسی: اگر بخواهیم فرش را بهصورت انبوه تولید کنیم، نباید اصالت آن را از بین ببریم. فرش عشایری و روستایی هویت خاص خودش را دارد. در سیاهچادرها بافته میشود و کاربردی است. دوام خوبی دارد؛ زمستان گرم و تابستان خنک است.
در این فرشها نقشها گاهی ذهنی بافته میشوند. بافنده از طبیعت، حیوانات، گیاهان و محیط اطرافش الهام میگیرد و بدون نقشه میبافد. این اصالت بسیار ارزشمند است و باید حفظ شود. فرشهای روستایی و عشایری میتوانند در بازار جهانی هم جایگاه خوبی داشته باشند.
مجری: وقتی فرشی با طرح خودتان بافته میشود و آن را میبینید، چه احساسی دارید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: وقتی نتیجه همان چیزی میشود که میخواستم، خستگیام از بین میرود. یادم هست در یک نمایشگاه، فرشی به مساحت بیستوچهار متر ارائه کردم. طراحان اصفهان دور آن جمع شدند و درباره شیوه طراحیاش صحبت کردند. آنها معمولاً از چند شاخه گردون برای پر کردن طرح استفاده میکردند، اما من با یک شاخه کار را کامل کرده بودم. این کار بسیار دشوار است و وقتی دیگران آن را تحسین کردند، خوشحال شدم.
مجری: درباره نمایشگاه بینالمللی فرش هم صحبت کنیم. قرار بود این نمایشگاه در شهریور برگزار شود، اما به بهمنماه موکول شد.
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، اگر نمایشگاه برگزار شود و از خریداران دعوت کنند، استقبال میکنند و برای خرید میآیند.
مجری: نظرتان درباره همسایگانی که طرحهای ایرانی را کپی میکنند چیست؟ در افغانستان، پاکستان و حتی چین نمونههایی از این کار دیده میشود.
استاد محمدعلی تقدیسی: میگویند در چین شهری به نام کاشان درست شده است. اما طرح واقعی کاشان را نمیتوانند به همان شکل دربیاورند. کسی که در این زمینه تخصص داشته باشد، تفاوت را تشخیص میدهد. وقتی به نقشه نگاه میکنید، متوجه میشوید که طرح اصلی تغییر کرده است.
مجری: شما به اصالت و تاریخ فرش اعتقاد دارید. تعادل میان طرحهای نوآورانه و طرحهای سنتی را چگونه برقرار میکنید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: باید سلیقه دنیا را بشناسیم. دنیا تغییر میکند، ساختمانها عوض میشوند و اندازه خانهها کوچکتر میشود. زمانی فرشهای بزرگ بافته میشد، اما امروز فرشهای کوچکتر هم موردنیاز هستند. ما باید طرحها را با اندازههای جدید هماهنگ کنیم، اما اصالت کار را حفظ کنیم.
مجری: در این همهپسندی، اثر هنری شما گم نمیشود؟
استاد محمدعلی تقدیسی: نه، انشاءالله اجازه نمیدهیم اصالت طرحها از بین برود.
مجری: طراحیهای شما با طرحهای شاهعباسی چه ارتباطی دارند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: هر دو را کار میکنیم و گاهی با هم ترکیب میکنیم. نمیگوییم فقط باید طرح شاهعباسی باشد. در کنار گل شاهعباسی، گل فرنگ هم قرار میدهیم. گل شاهعباسی معمولاً رنگ و ساختار خاص خودش را دارد، اما گل فرنگ را میتوان با رنگهای شادتر، صورتی، سفید و قرمز طراحی کرد. این ترکیب باعث زیبایی و هماهنگی میشود. وقتی به فرش نگاه میکنیم، انگار به یک گلستان نگاه میکنیم.
مجری: آیا در طراحیهای خودتان به یک زبان و سبک مشخص رسیدهاید که وقتی کسی فرش را میبیند، تشخیص دهد اثر شماست؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله. برای رسیدن به آن باید خیلی فکر کرد. شب تا صبح به طرح فکر میکنم، گاهی به نتیجه نمیرسم و میروم استراحت میکنم. فردا دوباره برمیگردم تا آن چیزی را که در ذهن دارم روی کاغذ پیاده کنم.
مجری: یعنی آن طرحی که در ذهن شماست، باید همان چیزی باشد که خودتان دوست دارید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله. چیزی نیست که فقط روی کاغذ زیبا باشد. باید به آن روح بدهم. گل باید همان چیزی باشد که در ذهنم میخواهم.
مجری: میتوانید برای مخاطبان توضیح دهید که یک گل چگونه از روی کاغذ به فرش تبدیل میشود؟
استاد محمدعلی تقدیسی: ابتدا طرح را روی کاغذ مخصوص طراحی فرش میکشیم. کاغذ طراحی فرش با کاغذ نقاشی معمولی تفاوت دارد. پس از طراحی، اصلاحات انجام میشود و رنگآمیزی صورت میگیرد. بعد مرحله نقطهچینی انجام میشود تا بافنده بداند هر قسمت را با چه رنگی و چگونه ببافد.
هر گل با نقطههای مشخص و رنگهای مختلف روی کاغذ جدول مشخص میشود. این کار به بافنده کمک میکند تا طرح را دقیق اجرا کند. امروز کامپیوتر هم در این زمینه کمک میکند و میتوان نقشه را بزرگتر کرد تا بافنده راحتتر کار کند، اما در گذشته همه این کارها با فکر و ذهن انسان انجام میشد.
مجری: پس هر کاغذی برای طراحی فرش مناسب نیست؟
استاد محمدعلی تقدیسی: خیر. باید کاغذ مناسب باشد. همچنین باید بدانیم فرش در چه اندازهای بافته میشود و چه رنگی قرار است داشته باشد. اگر قرار باشد فرش تیره باشد، طراحی و رنگآمیزی آن با فرش روشن متفاوت خواهد بود.
پس از آماده شدن طرح، آن را برای بافت آماده میکنیم. جنس نخ و نوع بافت هم در کیفیت و قیمت فرش تأثیر دارد. فرشهای نفیس با رجشمار بالاتر و بافت ریزتر تولید میشوند.
مجری: کدام فرش مرغوبتر است؟
استاد محمدعلی تقدیسی: فرش نفیس معمولاً ریزبافتتر است. هرچه تعداد رج و گره بیشتر باشد، ظرافت و ارزش کار هم افزایش پیدا میکند.
مجری: در سالهای اخیر، تکنولوژی و تغییرات بازار چقدر در طراحی شما تأثیر داشتهاند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: تکنولوژی به طراحی کمک میکند. وقتی یک طرف گل را میکشیم، کامپیوتر میتواند طرف دیگر را سریعتر و دقیقتر آماده کند. دیگر لازم نیست کاغذ را تا بزنیم و خط بیندازیم. این کار باعث میشود نقشه سالمتر و منظمتر آماده شود.
اما من خودم بیشتر با دست طراحی میکنم و با کامپیوتر کار نمیکنم. سبک خودم را دارم و با دست طرح میکشم. کار من به همین شکل شناخته شده است.
مجری: استاد، برای اماکن متبرکه هم کار کردهاید؟ درباره سفارش آستان قدس رضوی توضیح میدهید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله. یک فرش برای آستان قدس سفارش دادهاند که حدود شانزده متر و شصتوپنج سانتیمتر در ششونیم متر است. طراحی و رنگآمیزی آن با من است و بافتش را بافندگان انجام میدهند. کارهای دیگری هم در اندازههای مختلف طراحی کردهایم.
مجری: برای بافت چنین فرش بزرگی، دار قالی هم باید متناسب با آن باشد. آیا کار دشواری است؟
استاد محمدعلی تقدیسی: دشواری خاصی ندارد و شدنی است، اما باید اصول آن رعایت شود. به من پیشنهاد کردند که فرش را از قسمت قد ببافند تا زودتر پایین بیاید و کار تمام شود. من مخالفت کردم و گفتم این کار را نکنند. بهتر است دو شیفت کار کنند، اما به فرش آسیب نزنند.
مجری: چرا با این روش مخالف بودید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: چون به دوام و کیفیت فرش آسیب میزند. در روش سنتی، پایه و چله و پود به شکل خاصی آماده میشوند. اگر روش بافت را تغییر بدهیم و بخواهیم زودتر کار را تمام کنیم، ممکن است هنگام جدا کردن قسمتهای اضافی، پودها آسیب ببینند. من گفتم این کار را نکنند؛ چون این فرش قرار است ماندگار باشد.
همهچیز پول نیست. این فرش باید باقی بماند. من به خاطر ماندگاری و ارزش هنری آن سفارش را قبول کردم، نه فقط به خاطر پول.
مجری: چه چیزی باعث میشود گلها و ساقهها را در کنار هم قرار دهید؟ چه عاملی شما را به این ترکیبها میرساند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: علاقه و سلیقه. گاهی شب کار میکنم، اما اگر طرح آن چیزی نباشد که میخواهم، رهایش میکنم و فردا دوباره سراغش میروم. این کار از ذهن و قلب آدم میآید. آدم دوست دارد اثری خلق کند که هم خودش از آن لذت ببرد و هم مردم آن را دوست داشته باشند.
مجری: سعدی میگوید: «گل همین پنج روز و شش باشد وین گلستان همیشه خوش باشد.» آیا ماندگاری فرش هم چنین مفهومی دارد؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، فرش ماندگار است و میتواند یادگار نسلها باشد.
مجری: اگر بخواهید پیامی به هنرمندان جوان بدهید، چه توصیهای دارید؟
استاد محمدعلی تقدیسی: صبر و حوصله داشته باشند. فقط به پول فکر نکنند. جوانها بیایند و کار کنند؛ آینده خوبی دارد، انشاءالله. کار هنری ذوق و علاقه میخواهد. لازم نیست همه پشت میز بنشینند. هنر میتواند هم دل آدم را راضی کند و هم درآمد داشته باشد. خوشبختانه جوانهایی هستند که در دانشگاه این رشته را دنبال میکنند و کارهای خوبی هم ارائه دادهاند.
مجری: استاد، تابلوفرشهایی که از روی نقاشیها بافته میشوند، از نظر شما چه ارزشی دارند؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بعضی از این کارها ارزش دارند. مثلاً استاد فرشچیان آثار مینیاتوری خلق کردهاند و برخی از تابلوفرشها از روی آثار ایشان تهیه میشوند. البته گاهی از روی آثار دیگران کپی میکنند و بعد با سایهپردازی و تغییراتی آنها را میفروشند.
در گذشته در کاشان هم تابلوفرشهایی با روشهای خاص بافته میشد. بعضی هنرمندان بدون اینکه طرح را روی کاغذ پیاده کنند، از روی نمونه اصلی آن را میبافتند. تابلوفرشبافی به دقت و ظرافت زیادی نیاز دارد و تعداد رنگهای زیادی در آن به کار میرود.
مجری: درباره هنرمندی که قصد داشت قرآن کریم را با خط عثمانطه ببافد هم صحبت کنید.
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، خدا رحمتش کند. دستگاهی در قم ساخته بود و میخواست قرآن را با خط عثمانطه ببافد. قرار بود حدود ششصد تابلو، به تعداد صفحات قرآن، آماده کند. برای این کار وام گرفته بود، اما مشکلات مالی پیدا کرد و حتی خانهاش را فروخت تا بدهی بانک را بدهد. با این حال دستگاه و دارهایش هنوز در قم وجود دارد. پیشنهاد میکنم این کار در ایران انجام شود و به سرانجام برسد.
مجری: به نظر شما در ده سال آینده سرنوشت فرش دستباف در کشور چگونه خواهد بود؟
استاد محمدعلی تقدیسی: اگر از جوانها حمایت شود و آنها وارد این کار شوند، فرش دستباف هیچوقت از بین نمیرود. شاید تولید آن کمتر شود، اما ارزشش بیشتر خواهد شد. همانطور که دستگاههای قدیمی از بین نرفتند و ارزششان بیشتر شد. این کار حوصله، صبر و اعصاب میخواهد.
مجری: استاد، سوال پایانی من درباره آثار شما در موزههای جهان است. آیا آثارتان در موزههای خارج از کشور هم نگهداری میشود؟
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، میگویند آثاری از من در موزهها وجود دارد. دخترم هم گفته بود یکی از کارهایم را در موزه دیده است. در آلمان هم کارهایی از من وجود دارد. در ژاپن طرحهای من را خیلی خریدند و هنوز هم میخرند. در قم هم تجار زیادی با طرحهای من کار میکنند و از دبی هم سفارش و خرید دارند.
مجری: استاد، در کنار همه این موفقیتها، زندگی خانوادگی شما هم داستان جالبی دارد. شنیدم شش فرزند دارید و آنها را به تحصیلات عالی رساندهاید.
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، سه پسر و سه دختر دارم. دو نفر از آنها پزشک هستند، دخترانم هم در رشته داروسازی و دندانپزشکی تحصیل کردهاند و یکی از پسرانم در اصفهان رشته تغذیه خوانده است.
مجری: واقعاً کار بزرگی انجام دادهاید. البته هنر و کار زیاد گاهی باعث میشود انسان از خانواده دور بماند.
استاد محمدعلی تقدیسی: بله، من هم همیشه سر کار بودم. گاهی یک ماه، بچههایم را نمیدیدم. آنها منتظر میماندند و میپرسیدند بابایی کی به خانه میآید؟ زندگی ما با هنر و بافندگی گره خورده بود.
من به کارگرهایم هم کمک میکردم. بعضی از آنها خانواده داشتند و توان پرداخت اجاره خانه را نداشتند. برای چند نفرشان خانه خریدم تا بتوانند با آرامش زندگی کنند. آن زمان خانه ارزانتر بود و با مبلغ کمتری میشد خانهای تهیه کرد. تا جایی که توانستم به کارگرهایم کمک کردم.
مجری: بسیار عالی. استاد، واقعاً خوشحالم که امروز در خدمت شما بودم. از صحبت با شما لذت بردم و برای شخصیت و هنر شما احترام زیادی قائلم.
استاد محمدعلی تقدیسی: لطف دارید. من هم از شما ممنونم. قربان شما.
مجری: از این پس هر وقت نام استاد تقدیسی را بشنویم، یاد این گفتوگوی ارزشمند و هنر ماندگار شما خواهیم افتاد.
استاد محمدعلی تقدیسی، از حضور ارزشمندتان سپاسگزارم. بسیار خوش آمدید.
استاد محمدعلی تقدیسی: قربان شما بروم. متشکرم.
مجری: تا طلوع ماهی دیگر، همه شما را به خداوند بزرگ میسپارم. یاالله، خدا نگهدار همه شما.