برنامه «صبح بخیر ایران» در روز 30 شهریور میزبان حبیبالله رضادوست، رئیس مرکز توسعه نوغانداری کشور بود. رضا دوست در این برنامه اظهار داشت: نوغانداری فقط یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه ریشه در فرهنگ و تمدن ما ایرانیان دارد. سابقه پرورش کرم ابریشم در دنیا چهار هزار و ۶۰۰ ساله است.
اولین کشوری که به صنعت ابریشم دست پیدا کرد، کشور چین بوده. ما الان نزدیک پنجاه کشور داریم که در حوزه نوغانداری فعالیت دارند.
میزان تولید نخ ابریشم در ایران بالای ۹۰ هزار تن است. کشور چین به تنهایی بالای ۵۰ درصد سهم بازار را دارد؛ یعنی رهبر ابریشم دنیاست. کشور دوم هند است و بعد از آن ازبکستان رتبه سوم را دارد. کشور ایران، از بین پنجاه کشور رتبه هشتم دنیا را دارد؛ یعنی کمتر از یک درصد سهم داریم، در حالی که قبلاً رتبه سوم دنیا را داشتیم.
مجری: این رتبه مربوط به چه سالی است؟
رضادوست: این قبل از انقلاب بوده. حداقل ما دو دوره موفق در بحث نوغانداری داشتیم؛ یکی در دوران ساسانیان و یکی در دوران صفویه. ما قبل از انقلاب کاملاً وابسته بودیم به بحث تخم نوغان. عاملی که باعث توسعه نوغانداری در ایران شد، جاده ابریشم بود. ابریشم که به طول ۱۱ هزار کیلومتر است و مبدأ آن از کشور چین شروع میشود و مسیر ایران را طی میکند و به سمت اروپا میرود، عامل توسعه صنعت نوغانداری در دنیا شد؛ خصوصاً در ایران.
پرورش کرم ابریشم در ایران هم دو هزار و ۶۵۰ سال سابقه دارد؛ یعنی سابقه خیلی عظیمی بوده. در بعضی از استانها، دورهاش میشود ۶۰۰ سال قبل از میلاد. در بعضی از استانها قبلاً اقتصاد اول این بوده؛ مثلاً در شمال، خصوصاً گیلان، رتبه اول بوده و اقتصاد اول گیلان، ابریشم بوده است. اروپاییان در رشت دفتر بازرگانی داشتند.
در حوزه نوغانداری معمولاً دو نهاده خیلی مهم وجود دارد. یکی بحث نهال توت است؛ چون کرم ابریشم فقط از نهال توت تغذیه میکند و از هیچ برگ دیگری استفاده نمیکند. موضوع دوم، بحث تخم نوغان است.
ما قبل از انقلاب کاملاً وابسته به خارج از کشور بودیم، ولی بعد از انقلاب، گذاری مشترک بین ایران و سازمان فائو انجام شد که ما بتوانیم زیرساختهای تولید تخم نوغان را که برای ما خیلی حیاتی بود، انجام بدهیم. ما توانستیم تا ۲۴۰ هزار جعبه تخم نوغان تولید کنیم.
مجری: این کار چه مزایا و ظرفیتهایی دارد؟
رضادوست: ما ظرفیتهای خیلی خوبی در بحث پرورش کرم ابریشم در ایران داریم. مهمترین ظرفیت، همین پیشینه تاریخی است که خدمت شما عرض کردم. دو هزار و ۶۵۰ سال، خودش یک سرمایه خیلی قوی است و تجربه نوغانداری در ایران کاملاً وجود دارد و افراد متخصص هم وجود دارند.
یکی از مزایای اصلی این است که در اقلیمهای جمهوری اسلامی ایران امکان پرورش کرم ابریشم وجود دارد. کجا؟ معمولاً هر جا درخت توت پرورش پیدا بکند، امکان پرورش کرم ابریشم هم وجود دارد. پس ما محدودیت زیادی نداریم.
در بین استانها، هفت استان رتبه اول دارند. گیلان رتبه اول پرورش کرم ابریشم ایران را دارد؛ خراسان شمالی، خراسان رضوی، گلستان، مازندران، آذربایجان شرقی و اصفهان هم استانهای برتر هستند که بالای ۹۰ درصد سهم ابریشم را این استانها تشکیل میدهند. البته در استانهای دیگری هم داریم، ولی در قالب تجاری نیست و تمام سعی و تلاش ما این است که در این بخش توسعه ایجاد کنیم.
ظرفیت دیگری که وجود دارد، بحث کارگاههای سنتی است. ما الان در تربت حیدریه نزدیک ۴۰۰، ۵۰۰ کارگاه سنتی داریم که در این حوزه فعالیت میکنند. ما نزدیک سه کارخانه صنعتی در کشور داریم؛ دو تا در گیلان و یکی در خراسان رضوی که از حداقل ظرفیتهایشان استفاده میکنند.
یکی از موضوعات مهمی که وجود دارد این است که ما تقریباً چیزی که داریم تولید میکنیم، کمتر از ۴۰ درصد سهم نیاز کشور است. این خودش یک ظرفیت بزرگی است؛ یعنی سالانه بالای سه همت ارز از کشور خارج میشود. اگر از همین همت ما تخصیص بدهیم به توسعه نوغانداری، خیلی میتواند کمک کند.
مجری: درباره فرایند کار سؤال دارم. ما حتماً پیله کرم ابریشم را دیدهایم. فرایندی که از زمانی که این پیله شکل میگیرد تا زمانی که تبدیل به یک کالا میشود؛ مثلاً برای تولید پیراهن، چه فرایندی طی میشود و چه پلههایی را طی میکند؟
رضادوست: اصلاً یکی از مزایای مهم پرورش کرم ابریشم این است که نیاز به زمین اصلی ندارید. این بزرگترین مزیت است. یعنی شما هر محصول کشاورزی را اگر بخواهید انجام بدهید، حتماً نیاز به زمین اصلی دارید. ما چقدر زمینهای بلاتکلیف داریم؟ در حاشیه باغات میتوانیم از این ظرفیت استفاده کنیم. اشتغال زنان هم خیلی میتواند در این بخش کمک کند.
اگر قرار باشد کسی در حوزه نوغانداری فعالیت کند، چند فاکتور مهم است. اولین فاکتور، نهال توت است؛ یعنی اگر همه فرایندها وجود داشته باشد ولی نهال توت وجود نداشته باشد، امکان پرورش وجود ندارد. پس اولین فاز ما باید این باشد که نهال توت داشته باشیم.
مرکز توسعه نوغانداری کشور به صورت نهال یارانهای، نهال به نوغانداران میدهد. ما در سال گذشته ۴۵۰ هزار نهال یارانهای توزیع کردیم و حداقل سه سال طول میکشد که به بحث اقتصادی برسد.
موضوع دوم، بحث تخم نوغان است که ما تولید داخل داریم و کاملاً باید خریداری کنند. دولت الحمدلله در این حوزه، این محصول نوغان را داریم. ما برعکس سایر تولیدکنندگان، معمولاً از اقشار ضعیف و شرافتمند هستند و مصرفکنندگان، اغنیا هستند. محصولات ابریشمی شما فرش ابریشم میگیرید.
برعکس سایر محصولات، به خاطر همین موضوع، چون یک زنجیره خیلی قوی دارد؛ هم در حوزه کشاورزی، هم در حوزه صنعت و هم در حوزه خدمات. به جهت اینکه بتوانیم این زنجیره را تقویت کنیم، ابتدای زنجیره دولت در همه بخشها یارانه میدهد؛ هم در بخش نهال توت، هم در بخش تخم نوغان، هم در بخش قیمت تضمینی.
قیمت تضمینی خیلی خوب است، ولی شرایط بازار هم وجود دارد و ما به قیمت توافقی داریم فروش میکنیم. در سال گذشته ۳۳۰ هزار تومان قیمت تضمینی بود و رسید به ۶۰۵ هزار تومان؛ یعنی بالاترین قیمت تضمینی را دادیم به کرم ابریشم.
اگر ما نوغانداری را در قالب یک زنجیره ببینیم، معمولاً یک بخش مربوط به حوزه کشاورزی است. وزارت جهاد کشاورزی، پرورش کرم ابریشم تا تولید پیله تر را به عهده دارد.
این پیله تر به کارگاه میرود و تبدیل به پیله خشک میشود. بعد تبدیل به ابریشمکشی میشود. بعد یا در بخش فرش این کار انجام میشود یا در سایر محصولات جانبی.
یکی از طرحهایی که الان در دستور کار قرار دارد، بحث «نوغانیار» است.
فلسفه نوغانیار این است که ما خدمتی بدهیم به دل روستایی. یعنی نوغانیار فردی است که انگار مسئول نوغانداری است. ما سعی داریم خدمات صادقانه را به آنها بدهیم. این مسئول نوغانداری ماست.
یعنی مدیریت هرگونه تصمیمی که میخواهیم بگیریم، از پایین به بالا است. این نوغاندار، نوغانیار و نماینده مرکز توسعه نوغان در کشور در آن روستا است.
کارش چیست؟ نیازسنجی نهادههای کشاورزی؛ نهال توت، تخم نوغان، کود، بنزین، تمام تسهیلات بانکی و هر چیزی که میخواهند.
اینها چه کار میکنند؟ توسط آن نوغانیار به ما اعلام میشود و ما در کوتاهترین فرصت سعی میکنیم این نیازهایشان را برطرف کنیم. آن دغدغهای که نوغاندار دارد، دیگر برطرف میشود.
یکی از فلسفههای وجودی نوغانیارها این است که ما به صورت آزمایشی الان در ایران شروع کردیم و انشاءالله بنا داریم در کل کشور این را توسعه بدهیم.
مجری: انشاءالله، به امید خدا.