حجه الاسلام والمسلمین احمد مطهری اصل نماینده ولی فقیه و امام جمعه تبریز در برنامه آفتاب شرقی ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ اظهار داشت:
آیات قرآن کریم از جامعیت کمنظیری برخوردارند و خداوند متعال، که آفریننده انسان و آگاه به نیازها و ظرفیتهای اوست، در این آیات شیوههای تربیت و هدایت انسان را بهدقت بیان کرده است تا انسان بتواند به آنچه مورد رضای حضرت احدیت است، دست یابد. موضوع استقامت نیز در قرآن کریم از ابعاد گوناگون مورد توجه قرار گرفته است.
خداوند متعال افزون بر آنکه استقامت را بر پیامبر عظیمالشأن اسلام صلیاللهعلیهوآله و مؤمنان واجب فرموده، اهمیت این موضوع را در سطح فرد و جامعه نیز تبیین کرده است. از جمله در آیه ۲۰۰ سوره آلعمران میفرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»
این آیه کوتاه، مفاهیم بسیار گستردهای را در خود جای داده است و نشان میدهد که استقامت از فرد آغاز میشود و تا ساختن و تقویت جامعه امتداد مییابد.
خداوند متعال میفرماید: «اصبروا»؛ یعنی همه مؤمنان باید اهل صبر و تحمل باشند. هیچ مؤمنی نباید در برابر مشکلات، آسیبها و سختیهایی که در مسیر زندگی و جامعه با آنها روبهرو میشود، از پا بنشیند یا عقبنشینی کند. انسان برای رسیدن به هر هدف ارزشمندی ناگزیر از تحمل دشواریهاست. در عالم طبیعت نیز همین اصل حاکم است؛ درختی که میخواهد رشد کند، باید با عوامل طبیعی مقابله کند و حیوانی که در پی رشد و بقاست، با خطرهای گوناگون روبهرو میشود. انسان نیز چنین است و کسی که میخواهد به مراتب عالی برسد، با مشکلاتی مواجه خواهد شد؛ مشکلاتی که ممکن است از درون خود انسان و نفس او، از جامعه یا از سوی دشمنان پدید آید.
ازاینرو، قرآن کریم به مؤمنان سفارش میکند که اهل صبر باشند و در مواجهه با مشکلات، نترسند و عقبنشینی نکنند؛ زیرا بدون تحمل سختیها، رسیدن به مقصد امکانپذیر نخواهد بود.
اما آیا صبر فردی بهتنهایی کافی است؟ پاسخ قرآن کریم منفی است؛ زیرا انسان گاهی خود اهل صبر است، اما اگر خانواده، دوستان، همکاران و افرادی که با آنان زندگی و کار میکند اهل صبر و استقامت نباشند، توان ادامه مسیر برای او نیز کاهش مییابد. به همین دلیل خداوند متعال پس از «اصبروا» میفرماید: «وَصَابِرُوا»؛ یعنی یکدیگر را به صبر و تحمل دعوت کنید و در این مسیر در کنار یکدیگر باشید.
در زندگی خانوادگی، کافی نیست که یک نفر خود را صالح و اهل صبر بداند و نسبت به دیگر اعضای خانواده بیتفاوت باشد. اگر انسان به دنبال تشکیل خانوادهای معنوی و اسلامی است، باید برای رشد همسر و فرزندان خود نیز تلاش کند. در محیط کاری نیز برای پیشبرد صحیح امور، همه افراد باید دشواریها را تحمل کنند و دست در دست یکدیگر برای رسیدن به هدف تلاش نمایند.
این مضمون با آیات پایانی سوره عصر نیز ارتباط دارد؛ آنجا که خداوند مؤمنان را به «تواصی بالحق» و «تواصی بالصبر» سفارش میکند. دعوت به صبر، زمانی مؤثرتر است که پیش از آن، انسانها به حق و حقیقت دعوت شده باشند؛ زیرا هنگامی که فرد بداند راهی که در آن حرکت میکند حق است، آمادگی بیشتری برای تحمل دشواریهای آن خواهد داشت.
با این حال، صبر فردی و اجتماعی نیز بهتنهایی کافی نیست. انسان در تحمل شداید، گاهی احساس تنهایی میکند و اگر این احساس بر او غلبه کند، ممکن است نتواند مسیر را ادامه دهد. بنابراین، ارتباط میان مؤمنان نباید قطع شود. باید در کنار یکدیگر بود، با هم رفاقت و همراهی داشت و یکدیگر را در مسیر درست حفظ کرد.
خانواده سالم، خانوادهای است که پدر، مادر و فرزندان در کنار یکدیگر باشند و حتی یکدیگر را به صبر و استقامت سفارش کنند. اگر یکی از اعضای خانواده در این مسیر کوتاهی کرد، دیگران باید با محبت، رفاقت و گفتوگو او را به مسیر بازگردانند. در جامعه نیز همین اصل برقرار است. اگر مؤمنان با یکدیگر ارتباط نداشته باشند، احتمال ناامیدی و عقبنشینی افزایش مییابد؛ ازاینرو باید در کنار یکدیگر باشند و ارتباط خود را حفظ کنند.
یکی از مصادیق مهم این ارتباط، مسجد است. مساجد برای برقراری همین پیوند اجتماعی و معنوی بنا شدهاند. انسان میتوانست نماز را در خانه بخواند، اما تأکید فراوان بر نماز جماعت و حضور در مسجد، برای ایجاد ارتباط میان مؤمنان است. در مسجد، انسان از وضعیت دیگران آگاه میشود؛ میداند چه کسی بیمار است، چه کسی مشکلی دارد و چه کسی نیازمند همراهی است. این ارتباط است که به مؤمنان امکان میدهد در کنار یکدیگر کارها را پیش ببرند.
در جامعه نیز هرگاه ارتباط معنوی و صمیمیت میان مردم بیشتر شود، زمینه برای استقامت و تحمل دشواریها فراهمتر خواهد شد. وقتی مؤمنان در کنار یکدیگر قرار میگیرند، حتی کسی که در استقامت دچار ضعف شده است، بهتدریج با همراهی دیگران دوباره توان ادامه مسیر را پیدا میکند.
در آیات دیگر نیز آمده است: «اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ»؛ یعنی برای تحمل سختیها از صبر و نماز یاری بجویید. اگر انسان در مسیر صبر و استقامت با دشواری مواجه شد، باید از طریق نماز و ارتباط با حضرت احدیت، این ضعف را جبران کند و اجازه ندهد بنیان صبر او در هم شکسته شود. ارتباط با قدرت لایزال الهی، پشتوانهای بزرگ برای ادامه مسیر است.
در روایتی از امام صادق علیهالسلام آمده است: «المؤمن أخو المؤمن، عینه و دلیله»؛ مؤمن برادر مؤمن است و باید چشم و راهنمای او باشد. یعنی مؤمن باید همواره مراقب برادر ایمانی خود باشد و ارتباطش را با او حفظ کند تا مبادا پای او بلغزد.
در ادامه این روایت، بر پایبندی مؤمنان به اخلاق و حقوق متقابل تأکید شده است؛ مؤمن نباید به برادر ایمانی خود خیانت کند، به او ظلم روا دارد، فریبش دهد یا وعدهای بدهد که قصد عمل کردن به آن را ندارد. هنگامی که مؤمن وعدهای میدهد، باید به آن وفا کند. مجموعه این سفارشها نشان میدهد که ارتباط میان مؤمنان باید بر پایه اعتماد، صداقت، وفاداری و رعایت حقوق متقابل شکل بگیرد.
اگر این اصول در جامعه رعایت شود، جامعهای سالم و شایسته شکل خواهد گرفت. انسجام اجتماعی و معنوی، قدرتی ایجاد میکند که جامعه را در برابر سختیها و فشارها مقاوم میسازد.
در تاریخ معاصر ایران نیز شاهد آن بودهایم که انرژی انباشتهشده از معنویت مردم ایران، که پیش از آن در عرصههای مختلف پراکنده بود، در یک نقطه جمع شد و با رهبری پیامبرگونه، به شکلگیری و به ثمر رسیدن انقلاب شکوهمند اسلامی ایران انجامید. پس از آن نیز رهبر عظیمالشأن شهیدمان در طول سیوهفت سال، همواره مردم را به وحدت، همراهی، دوری از اختلاف و ایستادگی در برابر دشمن سفارش میکردند و تأکید داشتند که مؤمنان باید در برابر دشمنان، ید واحده باشند.
رهبر معظم انقلاب نیز در سالهای اخیر بر اهمیت انسجام و اتحاد تأکید کرده و نسبت به هرگونه اقدامی که موجب تضعیف وحدت جامعه شود هشدار دادهاند. واقعیت آن است که اگر مردم در کنار یکدیگر نباشند، تحمل مشکلات دشوار خواهد شد. همه اقشار جامعه، اعم از غنی و فقیر، عالم و غیرعالم، زن و مرد و کوچک و بزرگ، باید در کنار یکدیگر قرار گیرند تا بتوانند مشکلات را تحمل و بر آنها غلبه کنند.
ازاینرو، سفارش به اتحاد و انسجام، یک اصل اساسی در مسیر استقامت است. هر سخن یا عملی که موجب برهم خوردن این انسجام شود، با این مسیر سازگار نیست. هنگامی که مؤمنان در کنار یکدیگر صبر میکنند، مشکلات را تحمل میکنند و ارتباط خود را حفظ مینمایند، رحمت واسعه پروردگار بر آنان نازل خواهد شد. «یَدُ اللهِ مَعَ الْجَمَاعَه»؛ دست خدا با جماعت است.
امروز نیز میتوان امیدوار بود که این انسجام و وحدتی که در میان امت اسلامی، نهتنها در میان مردم ایران بلکه در میان ملتهای مسلمان، در برابر کفار و مستکبران شکل گرفته است، زمینهساز حرکت به سوی قلههای تمدن اسلامی باشد و انشاءالله امت اسلامی به آن جایگاهی که وعده داده شده است، دست یابد.